A- A A+ | Chia sẻ bài viết lên facebook Chia sẻ bài viết lên twitter Chia sẻ bài viết lên google+ Tăng tương phản Giảm tương phản

Kết quả thi khoa học kỹ thuật dành cho học sinh trung học ở Nghệ An và ý nghĩa đối với đổi mới giáo dục và đào tạo

Thời gian qua, cùng với sự tập trung chuẩn bị nội dung chương trình giáo dục phổ thông mới, Bộ Giáo dục và Đào tạo đã triển khai các hoạt động với nội dung và cách thức mới nhằm định hướng, chuẩn bị tâm thế cũng như thực hiện cụ thể các nội dung tăng cường các hoạt động tích cực, tự học và sáng tạo của học sinh theo tinh thần Nghị quyết 29. Đó là: Mô hình trường học mới, phát triển chương trình nhà trường, dạy học theo chủ đề tích hợp, thi vận dụng kiến thức liên môn để giải quyết vấn đề thực tiễn, thi KHKT dành cho học sinh trung học, phương pháp bàn tay nặn bột, các hoạt động trải nghiệm sáng tạo, sử dụng di sản văn hóa trong dạy học...

Triển khai thực hiện Nghị quyết số 29-NQ/TW (Khóa XI), đổi mới căn bản toàn diện giáo dục và đào tạo là đổi mới những vấn đề lớn, cốt lõi, cấp thiết, từ quan điểm, tư tưởng chỉ đạo đến mục tiêu, nội dung, phương pháp... nhằm chuyển mạnh quá trình giáo dục từ chủ yếu chú trọng trang bị kiến thức sang phát triển toàn diện năng lực và phẩm chất người học. Thời gian qua, cùng với sự tập trung chuẩn bị nội dung chương trình giáo dục phổ thông mới, Bộ Giáo dục và Đào tạo đã triển khai các hoạt động với nội dung và cách thức mới nhằm định hướng, chuẩn bị tâm thế cũng như thực hiện cụ thể các nội dung tăng cường các hoạt động tích cực, tự học và sáng tạo của học sinh theo tinh thần Nghị quyết 29-NQ/TW. Đó là: Mô hình trường học mới, phát triển chương trình nhà trường, dạy học theo chủ đề tích hợp, thi vận dụng kiến thức liên môn để giải quyết vấn đề thực tiễn, thi KHKT dành cho học sinh trung học, phương pháp bàn tay nặn bột, các hoạt động trải nghiệm sáng tạo, sử dụng di sản văn hóa trong dạy học.... Bài viết này muốn nhìn nhận cụ thể về cuộc thi KHKT dành cho học sinh trung học trên tinh thần thực hiện Nghị quyết 29-NQ/TW.

Cuộc thi KHKT dành cho học sinh trung học đối với Quốc tế và trong nước

Như chúng ta đã biết đối với quốc tế, Hội thi Khoa học và Kỹ thuật (gọi tắt là ISEF) được ra đời từ năm 1950 với sự bảo trợ của Hiệp hội Khoa học và Cộng đồng Hoa Kỳ. Đây là hội thi khoa học có quy mô lớn nhất thế giới. Hàng năm có khoảng 7 triệu học sinh trung học trên thế giới tranh tài nhưng có khoảng 1500 thí sinh tham dự chung kết tại Hoa Kỳ. Từ năm 1997, Tập đoàn Intel trở thành nhà tài trợ chính nên Hội thi có tên là Intel ISEF. Đối với Việt Nam, năm 2007  Liên hiệp các Hội KHKT Việt Nam (Vifotic) đăng ký cho Việt Nam là thành viên với Intel ISEP . Năm 2008, Intel Việt Nam tổ chức tập huấn. Đến năm học 2011-2012, Bộ Giáo dục và Đào tạo quyết định mở rộng thành kỳ thi quốc gia.

Ngày 02 tháng 11 năm 2012, Bộ trưởng Bộ giáo dục và Đào tạo đã ban hành Thông tư số 38/2012/TT-BGDĐT về Quy chế thi KHKT cấp quốc gia học sinh trung học cơ sở và trung học phổ thông. Nội dung thi là kết quả nghiên cứu của các dự án, đề tài, công trình nghiên cứu khoa học, kỹ thuật (gọi chung là dự án) thuộc 17 nhóm lĩnh vực gắn liền với thực tế đời sống. Đó là: Khoa học động vật; Khoa học xã hội và hành vi; hóa sinh; Sinh học tế bào và phân tử; Hóa học; Khoa học máy tính; Khoa học trái đất và hành tinh; Kỹ thuật vật liệu và công nghệ sinh học; Kỹ  thuật điện và cơ khí; Năng lượng và vận tải; Khoa học môi trường; Quản lý môi trường; Toán học; Y khoa và khoa học sức khỏe; Vi trùng học; Vật lý và thiên văn học; Khoa học thực vật. Dự án có thể của 01 học sinh (gọi tắt là dự án cá nhân) hoặc của nhóm không quá 3 học sinh (gọi là dự án tập thể).

Tại Hội thi KHKT quốc tế năm 2012 ở Hoa Kỳ, dự án “ Xử lý nước mặn thành nước ngọt bằng kỹ thuật chân không và năng lượng mặt trời phục vụ cho sinh hoạt” của nhóm học sinh trường THPT Chuyên Hà Nội - Amsterdam ( gồm: Trần Bách Trung, Bùi Thị Quỳnh Trang, Vũ An Ninh) đã đạt giải Nhất. Đoàn Việt Nam chiến thắng tại sự kiện khoa học quốc tế lâu đời và uy tín nhất đã mang vinh quang về cho Tổ quốc và mở ra một hướng mới, cơ hội mới cho học sinh phổ thông Việt Nam.

Hoạt động nghiên cứu khoa học và tổ chức thi KHKT đối với học sinh trung học trên địa bàn Nghệ An

Đối với Nghệ An, hoạt động nghiên cứu khoa học và cuộc thi KHKT dành cho học sinh trung học đã sớm được tổ chức tập huấn, được triển khai trên cơ sở tự nguyện của các học sinh và các đơn vị trường học. Ban đầu là động viên khích lệ, khơi dậy lòng đam mê, đến thực tế kết quả qua các Cuộc thi, đã có các dự án đạt giải cao nên sự hưởng ứng ngày càng sâu rộng và ngày càng chất lượng trong các nhà trường, cụ thể:

Cuộc thi cấp quốc gia được Bộ GD&ĐT tổ chức từ năm học 2011-2012 ( cuộc thi năm  này Nghệ An chưa tham gia). Năm học 2012-2013, chúng  ta chưa tổ chức thi cấp tỉnh mà cử 3 dự án của học sinh trường THPT Chuyên Phan Bội Châu tham gia Cuộc thi cấp quốc gia. Kết quả đạt 1 giải Ba với dự án “Máy quét rác và tưới cây” và 1 giải Khuyến khích với dự án “ Xử lý thuốc trừ sâu bằng phương pháp oxy hóa bậc cao”.

Năm học 2013-2014, Sở GD&ĐT tổ chức Cuộc thi cấp tỉnh, có 10 phòng GD&ĐT và 12 trường THPT tham gia với 55 dự án nghiên cứu thuộc 13 lĩnh vực. Sở  đã chọn 6 dự án tham dự Cuộc thi cấp quốc gia tổ chức tại Vĩnh Phúc. Kết quả có 4/6 dự án đạt giải quốc gia, trong đó có 1 giải Nhì của học sinh trường THCS Thị trấn Quỳ Hợp.

Năm học 2014-2015, cuộc thi cấp tỉnh thu hút 101 dự án của 165 học sinh THCS,THPT thuộc 15 phòng GD&ĐT và 18 trường THPT. Sở chọn 6 dự án dự thi cấp Quốc gia. Kết quả có 2 dự án đạt giải Nhì, của trường THPT chuyên Phan Bội Châu và trường THCS Diễn Hải, huyện Diễn Châu.

Năm học 2015-2016: có 50 đơn vị (trong đó có 18 phòng GD&ĐT và 32 trường THPT) đã lựa chọn mang đến cuộc thi cấp tỉnh với 122 dự án của 202 học sinh THCS và THPT. Có 3/6 dự án tham dự Cuộc thi Quốc gia đạt giải, trong đó có 1 giải nhì của học sinh trường THCS Phú Thọ, huyện Nghĩa Đàn và 01 giải Ba của trường THPT Nguyễn Trường Tộ, TP Vinh.

Năm học 2016-2017: có 133 dự án của 227 học sinh đến từ 17 phòng GD&ĐT và 34 trường THPT dự thi cấp tỉnh. Sở đã chọn 5 dự án dự thi cấp Quốc gia. Kết quả có 2 dự án đạt giải Nhất của học sinh trường THPT Chuyên Phan Bội Châu và trường THPT Anh Sơn 2.

Năm học 2017-2018: có 241 dự án thuộc 17 lĩnh vực của học sinh đến từ 61 trường THPT và 20 phòng GD&ĐT ( có 155 dự án của học sinh THPT và 86 dự án của học sinh THCS). Cuộc thi cấp Quốc gia năm 2018 được tổ chức tại Nghệ An. Sở chọn 18 dự án dự thi. Kết quả có 9 dự án đạt giải trong đó có 02 giải Nhất, 02 giải Ba và 05 giải Tư.

Năm học 2018-2019: Cuộc thi cấp tỉnh có 204 dự án thuộc 17 lĩnh vực đến từ 21 phòng GD&ĐT và 63 trường THPT dự thi. Có 9 dự án tham dự cuộc thi cấp Quốc gia tổ chức tại Hà Nội. Kết quả có 6/9 dự án đạt giải, trong đó 1 giải nhất, 01 giải Nhì và 04 giải Tư.

Tổ chức nghiên cứu khoa học và thi KHKT đối với học sinh trung học là một dẫn chứng sinh động về thực hiện đổi mới giáo dục

Để hình thành và phát triển năng lực, phẩm chất người học, phương pháp dạy và  học sẽ phải khắc phục lối dạy truyền thụ áp đặt một chiều, lối học ghi nhớ máy móc chỉ để thi, để lấy bằng cấp; hướng đến phát huy tính tích cực chủ động, độc lập suy nghĩ, vận dụng kiến thức, kỷ năng và sáng tạo. Tập trung dạy cách học, dạy cách nghĩ, tự học. Người thầy đóng vai trò cố vấn, người học phải được suy nghĩ nhiều hơn, được nói nhiều hơn, được làm nhiều hơn (ở Singapore giáo viên lên lớp không được nói nhiều mà phải để cho học sinh nói nhiều vì người nói là người thụ hưởng chứ không phải người nghe là người thụ hưởng). Đồng thời phải đa dạng hóa các hình thức tổ chức lớp học. Nguyên lý “học đi đôi với hành, giáo dục kết hợp với lao động sản xuất, nhà trường gắn liền với xã hội” vẫn nguyên giá trị.

Cuộc thi KHKT dành cho học sinh trung học đối với quốc tế là không mới nhưng là mới đối với Việt Nam. Tuy là vấn đề mới và được triển khai trên tinh thần tự nguyện, nhưng qua 6 năm kiên trì triển khai với sự động viên khích lệ, với tính thiết thực trong việc phát triển tố chất, năng lực của người học, khơi dậy lòng đam mê nghiên cứu khoa học, nên hoạt động này đã được sự hưởng ứng mạnh mẽ trong các nhà trường, trong học sinh và cả cha mẹ học sinh. Cụ thể về số lượng, từ chỗ chỉ có trường Chuyên Phan Bội Châu thực hiện ở năm đầu triển khai, thì sang Năm học 2013-2014, Nghệ An tổ chức Cuộc thi cấp tỉnh lần thứ nhất đã có 10 phòng GD&ĐT và 12 trường THPT dự thi với 55 dự án.  Đến Cuộc thi lần thứ 5 (Năm học 2017-2018) đã  có 241 dự án từ 61 trường THPT và 20 phòng GD&ĐT. Sau 6 năm vận động triển khai, đến năm học 2018-2019, chúng ta thấy số lượng dự án tăng gấp 5 lần, số trường THPT tham gia tăng hơn 6 lần ( đã có 63 trường) và 100% các phòng GD&ĐT có dự án dự thi. Về đối tượng tham gia, từ chỗ chỉ có học sinh trường Chuyên nghiên cứu dự thi thì đến nay học sinh các trường trung học, trường ngoài công lập, học sinh địa bàn khó khăn, miền núi cũng đã sôi nổi tham gia. Thậm chí có nơi khó khăn lại cũng đã đạt giải Quốc gia như Quỳ Hợp, Anh Sơn, Nghĩa Đàn, Đô Lương, Yên Thành và trường tư thục Nguyễn Trường Tộ. Về chất lượng, qua 6 lần tham gia thi Quốc gia đã đạt 5 giải Nhất, 5 giải Nhì (chưa tính các giải Ba, Tư, KK); đã có 4 phòng GD&ĐT và 6 trường THPT có dự án đạt giải Quốc gia. Năm học 2017-2018, dự án “Hệ thống chưng cất nước mặn thành nước ngọt với kỹ thuật chân không bằng bơm thủy lực bởi năng lượng sóng biển” của 2 học sinh Phùng Văn Long và Mai Nhật Anh trường THPT Chuyên Phan Bội Châu được Bộ Giáo dục và Đào tạo chọn tham dự Cuộc thi KHKT ở Hoa Kỳ. Một kết quả không thể không nói đến là đã khơi dậy lòng đam mê NCKH trong các em học sinh cũng như sự ủng hộ của cha mẹ đối với con mình.

Hoạt động NCKH và Cuộc thi KHKT dành cho học sinh trung học về nội hàm, thực tế triển khai cũng như kết quả đạt được với tính mới mẻ của nó là một minh chứng của đổi mới giáo dục đào tạo theo tinh thần Nghị quyết 29, xin nêu một số điểm sau:

Thứ nhất: Học sinh dự thi là tự nguyện và được chọn vào đội tuyển của đơn vị dự thi. Ở đây không thực hiện cào bằng mà thực hiện giáo dục có quan tâm đến từng đối tượng. Đối với những học sinh có tố chất NCKH thì đây là môi trường thuận lợi để phát triển tố chất đó và trở thành những người có năng lực làm khoa học sau này.

Thứ  hai: Là “thi” nhưng đề thi không do người khác ra mà chính học sinh dự thi lại là người ra đề. Từ thực tế đời sống tự nhiên xã hội nẩy sinh những tình huống cần giải quyết mà học sinh tiếp cận được, sẽ hình thành ý tưởng và tự các em đề xuất dự án nghiên cứu (những dự án nghiên cứu có liên quan đến mầm bệnh, hóa chất độc hại hoặc các chất ảnh hưởng đến môi trường không được tham gia Cuộc thi). Ở đây đã góp phần để học sinh hình thành và phát triển tư duy độc lập, sáng tạo, là tố chất đầu tiên của nhà khoa học. Đây cũng là phương pháp học tập gắn với thực tiễn, học để sống. Trước những tình huống, yêu cầu của đời sống các em biết đặt câu hỏi và tìm cách trả lời, có thể sẽ là những nhà “khởi nghiệp” sau này.

Thứ ba: Học sinh nghiên cứu giải quyết vấn đề, mỗi dự án thực hiện không quá 1 năm. Trong quá trình thực hiện có sự hướng dẫn của giáo viên, giảng viên, các nhà nghiên cứu, các nhà khoa học. Có thể có sự hỗ trợ của phòng thí nghiệm ở các trường Đại học, các viện, các trung tâm đo lường...Không gian thực hiện (học tập, nghiên cứu) không còn bó hẹp trong lớp học nữa mà nó được mở rộng ra ngoài xã  hội, ở địa bàn, môi trường phát sinh tình huống cần nghiên cứu giải quyết.

 Ở đây thể hiện sự mới mẻ về cách dạy cách học. Người học là trung tâm, tự học, tự giải quyết vấn đề. Người thầy và các lực lượng xã hội khác (nếu có) thực sự đóng vai trò cố vấn. Ở đây cũng thể hiện việc đa dạng hóa các hình thức tổ chức lớp học.

 Thứ tư: Nội đung thi là kết quả nghiên cứu của các dự án, đề tài, công trình nghiên cứu khoa học, kỹ thuật (gọi chung là dự án). Dự án dự thi được trưng bày tại khu vực trưng bày của Cuộc thi, tác giả hoặc nhóm tác giả trình bày dự án và  trả lời phỏng vấn của ban giám khảo. Nếu được dự thi Quốc tế thì ngôn ngữ dùng để trình bày và trả lời bắt buộc bằng tiếng Anh. Người chấm không phải chỉ có các giáo viên trung học mà còn có các chuyên gia khoa học, nghiên cứu viên, giảng viên đại học...

Ở đây ta thấy một sự đổi mới về cách thi, kiểm tra, đánh giá: đã chuyển từ đánh giá kiến thức mà người học có được sang đánh giá năng lực thể hiện ở kết quả nghiên cứu, qua trình bày, qua trả lời phỏng vấn trực tiếp. Ngoài giáo viên thì còn có các chuyên gia, các nhà khoa học tham gia chấm. Dự án dự thi được trình bày và chấm trực tiếp, công khai. Các lực lượng xã hội có thể tham gia đánh giá, các công ty, tập đoàn doanh nghiệp có thể đánh giá và có phần thưởng riêng cũng như có thể đặt hàng nếu dự án có giá trị ứng dụng cao.

Thứ năm: Tổ chức thi KHKT đối với học sinh trung học và tham dự Cuộc thi Quốc tế cũng là một sự hội nhập quốc tế. Hoạt động này cũng đồng thời yêu cầu năng lực tiếng Anh trong quá trình nghiên cứu cũng như dự thi quốc tế. Sự cần thiết của việc học ngoại ngữ (cụ thể là Tiếng Anh) cũng được đặt ra đối với học sinh.

             Nguyễn Hoàng         

Nguyên PGĐ Sở GD&ĐT