A- A A+ | Chia sẻ bài viết lên facebook Chia sẻ bài viết lên twitter Chia sẻ bài viết lên google+ Tăng tương phản Giảm tương phản

Vai trò của tự học với việc phát triển phẩm chất và năng lực người học

Ngoài việc học ở trường lớp thì tự học, tự rèn luyện có vai trò hết sức quan trọng trong việc phát triển năng lực và phẩm chất con người.

Điều cốt lõi mà hiện nay chúng ta hướng tới khi thực hiện Nghị quyết 29 về đổi mới căn bản toàn diện giáo dục và đào tạo là: chuyển giáo dục và đào tạo từ chủ yếu là truyền thụ kiến thức sang phát triển năng lực và phẩm chất của người học. Ngoài việc học ở trường lớp thì tự học, tự rèn luyện có vai trò hết sức quan trọng trong việc phát triển năng lực và phẩm chất con người.

Tấm gương của Bác Hồ và quan điểm của Đảng ta về tự học

Chủ tịch Hồ Chí Minh là một tấm gương tuyệt vời về tự học và đã trở thành một vĩ nhân, một nhà văn hóa kiệt xuất của dân tộc ta và thế giới.

Trong suốt những năm hoạt động cách mạng ở nước ngoài, Bác vừa lao động  kiếm sống vừa tìm mọi cách và tận dụng mọi lúc, mọi nơi để tự học, nhất là việc học tiếng nước ngoài. Có lần nói chuyện với thanh niên, Bác cho biết: Để học được ngoại ngữ, phải kiên trì mỗi ngày học thuộc mười từ. Hàng ngày, trước khi thức dậy, Bác viết những từ mới vào một mảnh giấy, dán vào chỗ hay nhìn thấy nhất, có khi viết lên cánh tay để vừa làm vừa nhẩm học, đến khi chữ mờ hết thì cũng đã thuộc. Lại cả khi đi đường, Bác cũng nhẩm bài học. Ban đêm khi chưa ngủ, Người lấy tay viết mò những từ khó xuống chăn cho kỳ nhớ mới thôi và thế là đã học được thêm vài từ mới. Bác có một nguyên tắc là học đến đâu luyện tập và thực hành đến đó, học được chữ nào là tìm cách ghép câu để dùng ngay, cho nên sau một thời gian ngắn, Bác viết được báo và sách bằng tiếng nước ngoài. Bằng cách đó dần dần Bác đã học được rất nhiều ngoại ngữ.

Chủ tịch Hồ Chí minh cho rằng còn sống thì còn phải học. Đây là biện pháp tốt nhất để nâng cao trình độ hiểu biết, đáp ứng ngày càng cao của nhiệm vụ cách mạng. “ Nếu không chịu khó học thì không tiến bộ được. Không tiến bộ thì thoái bộ. Xã hội càng đi tới, công việc càng nhiều, máy móc càng tinh xảo. Mình mà không chịu khó học thì lạc hậu, mà lạc hậu thì bị đào thải, tự mình đào thải mình”(1). Với Bác, cuộc sồng là một trường học thực tế sinh động, là nơi để “thực hành” những điều đã học. Mỗi ngày phải học hỏi thêm được những điều mới mẻ. Học đến đâu, luyện tập và thực hành đến đó. Trong lao động, làm việc là quá trình tự học tập, tích lũy, bổ sung kinh nghiệm, đúc kết kiến thức từ thực tiễn, và phải nghiên cứu kinh nghiệm cũ để giúp cho thực hành mới, lại đem thực hành mới để phát triển kinh nghiệm cũ làm cho nó đầy đủ dồi dào thêm. Người nói: “ Đường đời là một chiếc thang không có nấc chót, học tập là một quyển vở không có trang cuối cùng” (2). Người chỉ rõ: “Học  ở đâu? Học ở trường, học ở sách vở, học lẫn nhau và học nhân dân, không học nhân dân là một thiếu sót rất lớn” (3).

Nghị quyết Hội nghị lần thứ hai ban chấp hành Trung ương khóa VIII nêu rõ, cần phát huy mạnh mẽ tinh thần tự học, bảo đảm thời gian tự học, tự nghiên cứu cho mọi người, và đặt ra một yêu cầu: “ Phát triển mạnh phong trào tự học, tự đào tạo thường xuyên và rộng khắp trong toàn dân, nhất là trong thanh niên” (4). Nghị quyết số 29-NQ/TW về đổi mới căn bản toàn diện giáo dục và đào tạo, đề cao nhiệm vụ hoàn thiện hệ thống giáo dục quốc dân theo hướng hệ thống giáo dục mở, học tập suốt đời và xây dựng xã hội học tập.

Vai trò của tự học đối với sự phát triển năng lực phẩm chất người học. Tiềm năng và những khó khăn đối với tự học

Theo Từ điển Lạc Việt: “Năng lực là khả năng thực hiện, hoàn thành một việc”. Tổ chức Hợp tác và Phát triển kinh tế Thế giới (OECD) quan niệm năng lực là “ khả năng đáp ứng một cách hiệu quả những yêu cầu phức hợp trong một bối cảnh cụ thể”.  Theo GS Nguyễn Minh Thuyết – Tổng chủ biên Chương trình giáo dục phổ thông (CT GDPT) thì CT GDPT tổng thể giải thích khái niệm năng lực như sau: “Năng lực là thuộc tính cá nhân được hình thành, phát triển nhờ tố chất sẵn có và quá trình học tập, rèn luyện, cho phép con người huy động tổng hợp các kiến thức kỷ năng và các thuộc tính cá nhân khác như hứng thú, niềm tin, ý chí... thực hiện thành công một loại hoạt động nhất định, đạt kết quả mong muốn trong những điều kiện cụ thể”.

Bản chất của tự học là một quá trình học tập không trực tiếp có giáo viên. Chính việc tự học sẽ giúp người học nhớ lâu, vận dụng tốt, giúp con người có tư duy độc lập, trở nên năng động sáng tạo, không phụ thuộc vào người khác và có khả năng học tập mọi nơi mọi lúc, học suốt đời. Việc tự học, kể cả khi học ở trường cũng phải độc lập, tự chủ sẽ có kiến thức vững chắc, cùng với sự tìm tòi sáng tạo, học đi đôi với hành thì kiến thức kỷ năng có được của người học sẽ có khả năng thực hiện, khả năng hoàn thành các nhiệm vụ đặt ra trong cuộc sống. Như vậy, tự học là yếu tố quan trọng trong việc hình thành phát triển năng lực con người, và chính tự học cũng là một năng lực. Tự học đạt hiệu quả cũng đã thể hiện các phẩm chất ý chí, chăm chỉ, trung thực, trách nhiệm...

Con người  có bản năng tò mò, thích khám phá, tự tin, quý trọng thành quả do sức lao động của mình đem lại và có ý chí tìm cách để ứng phó với các tình huống  xảy  ra của cuộc sống. Đó là những yếu tố thôi thúc, hình thành năng lực tự học ở mỗi con người. Nhân dân ta cũng đã đúc rút những kinh nghiệm trong vấn đề tự học qua các câu tục ngữ: “Đi một ngày đàng học một sàng khôn”, “Học thầy không tày học bạn”...  Xã hội càng phát triển thì càng thuận lợi cho việc tự học. Cụ thể như hiện nay có nhiều sách báo, tài liệu, nhiều kênh thông tin, nhiều phương tiện máy móc, tin học và mạng intenet, Khoa học công nghệ được ứng dụng rộng rãi, sự hội nhập quốc tế...

Tuy nhiên lực cản của sự tự học cũng không phải là ít. Đó là sự lười biếng; thiếu ý chí, thiếu tự giác; không có thói quen tư duy độc lập; sự bảo thủ, dấu giốt, tự cao tự đại, tự cho mình là giỏi nhất thiên hạ; nản chí khi đứng trước những vấn đề mới mẻ, khó khăn; tự thỏa mãn; không xác định được động cơ mục đích học tập như học chỉ để lấy bằng cấp chứ không phải học để làm, học để sống...

Trách nhiệm của các nhà trường trong việc bồi dưỡng khả năng tự học cho học sinh trong quá trình học tập

Tục ngữ có câu: “Không thầy đố mày làm nên”. Ngoài các tố chất sẵn có thì vai trò của người thầy, của nhà trường trong việc hình thành và phát triển năng lực tự học cho học sinh là hết sức quan trọng và cần thiết. Trong cuộc sống, kiến thức mà chúng ta muốn tìm hiểu tựa như đại dương bao la, những gì mà chúng ta biết chỉ là một giọt nước nhỏ mà thôi. Trong khi đó, thời gian học ở nhà trường là có hạn, chỉ có tự học mới là phương thức hiệu quả nhất, thực hiện học suốt đời. Việc tự học sẽ quyết định sự thành bại của từng người trước những đòi hỏi ngày càng cao của nền sản xuất, của xã hội.

 Hình thành và phát triển được năng lực tự học ở mỗi con người với những tiềm năng và khó khăn như đã nêu trên là cả một quá trình với sự quyết tâm lớn để hình thành thói quen và có khả năng tự học.

Ở trường phổ thông hiện nay, thiết nghĩ một số vấn đề cần quan tâm để hình thành và phát triển năng lực tự học cho người học:

Thứ 1: Với mục tiêu phát triển năng lực và phẩm chất của người học, Chương trình GDPT mới được xây dựng theo mô hình phát triển năng lực và các phương pháp tích cực hóa các hoạt động của người học, giúp học sinh hình thành và phát triển phẩm chất và năng lực mà nhà trường và xã hội kỳ vọng.

Để đạt được mục tiêu đó, phương pháp dạy học phải khắc phục tình trạng dạy “nhồi sọ”, truyền thụ một chiều; cần thay đổi động cơ học tập với tình trạng sính “ bằng cấp”, học chỉ để lấy bằng cấp chứng chỉ.

Thầy cô giáo phải là người cố vấn, người hướng dẫn để học sinh luôn đứng trước tình huống có vấn đề và hứng thú tìm cách để giải quyết vấn đề, khơi gợi sự đam mê của học sinh trong việc tìm tòi lĩnh hội kiến thức. Trong những điều kiện cụ thể, cần tăng cường thí nghiệm, thực hành, hoạt động khám phá, trò chơi, đóng vai, tham quan, cắm trại, đọc sách, hoạt động tập thể, dự án nghiên cứu, câu  lạc bộ, trải nghiệm, hoạt động phục vụ cộng đồng...Nhằm tích cực hóa hoạt động của người học ở lớp, hình thành thói quen tự học cho học sinh.

Thứ 2: Cần tạo lập môi trường tự học mà ở đó từ lãnh đạo đến thầy cô giáo là những tấm gương tự học cho học sinh noi theo. Mỗi người đều nêu gương học tập và làm  theo tấm gương tự học của Bác Hồ.

 Thứ 3: Cách thức tổ chức học tập theo hướng phát huy tính tích cực chủ động của học sinh, mỗi  học sinh phải được tạo điều kiện để tự mình thực hiện nhiệm vụ học tập và trải nghiệm thực tế. Cụ thể như làm việc theo tổ, nhóm (mô hình trường học mới chẳng hạn), thực hành thí nghiệm, câu lạc bộ, giáo viên giao nhiệm vụ để học sinh tự học tập ở nhà ( Đối với học sinh phổ thông, các em khó xác định nội dung để tự học nên giáo viên cần định hướng nhiệm vụ, nội dung cần học)...

Thứ 4: Trang bị cơ sở vật chất thuận lợi, tự giác trong sử dụng để tạo điều kiện cho học sinh tự học khi có thời gian như máy tính, mạng intenet, sách báo thư viện... Các mô hình “Thư viện tổ chim”, thư viện lưu động giữa sân trường ( ở trường THCS Diễn Hải, H. Diễn Châu chẳng hạn) là những mô hình tốt.

Thứ 5: Phải quản lý tốt hoạt động dạy thêm học thêm ở trong trường và ngoài nhà trường. Tránh tình trạng dạy thêm học thêm xảy ra tràn lan dẫn đến học sinh không còn thời gian và không đảm bảo sức khỏe để có thể tự học.

----------------

  1. Hồ Chí Minh:Toàn tập, Nxb.Chính trị quốc gia, Hà Nội, 1966,t.9,tr.554
  2. GS.TS Hoàng Chí Bảo kể chuyện về Bác Hồ.
  3. Hồ Chí Minh :Toàn tập, Sđd,t.6,tr.50

   4. Nghị quyết Hội nghị lần thứ tư Ban Chấp hành Trung ương khóa XII, Văn phòng Trung ương Đảng, Hà Nội, 2016, tr.28

 

Nguyễn Hoàng- Nguyên PGĐ Sở GD&ĐT